جهانهای موازی
گزارش پنجاهویکمین جشنوارۀ تورنتو
نوشتۀ آزاده جعفری
تیف در سالهای اخیر به جشنوارهای بدل شده که برنامهریزی را به مهمترین چالش اهالی رسانه بدل کرده است، چون بیشتر فیلمهای مهم در سه روز اول نمایش داده میشوند. به علاوه، امسال فقط چهار روز اول را در جشنواره گذراندم و طبعاً لیست نادیدههایم بلندتر است، شامل بزرگترین حسرت جشنواره زندگینامۀ خورخه لوئیس بورخس ساختۀ ماریانو ژیناس. با تماشای ناگهانِ هاماگوچی و ماجراجویی رؤیاییِ گریزباخ (هر دو بیش از سه ساعت) دستکم چهار فیلم را از دست دادم، یا در تصمیمی احساسی به جای فیورد (مونجیو) و مینوتور (زویاگینتسف)، ناشناخته ساختۀ آرتور هراری را دیدم. البته از این انتخاب راضیام چون دستکم فیلم هراری برایم کنجکاویبرانگیز بود و همچون عنوانش ناشناخته، اما میتوانستم حدس بزنم مونجیو و زویاگینتسف چه مسیری را پیش گرفتهاند. ایدۀ مرکزی ناشناخته جذاب است، مرد عکاس تنها و افسردهحالی پس از رابطۀ جنسی با زنی غریبه، بدن آن زن را تصاحب میکند اما نمیداند چه بلایی بر سر بدن خودش آمده است. به نظر میرسد موجودی منحوس میان بدنها جابهجا میشود. اینجا تغییر هویت و تغییر جنسیت در هم تنیده شدهاند، و با یافتن اتفاقی قربانی بعدی در بدن مرد عکاس، ابعاد گستردهتری پیدا میکنند. اما برادران هراریِ فیلمنامهنویس نمیدانند چگونه رمز و راز را در فیلم بگسترانند، درونمایههای چندلایه یا پیچیده بسازند و یا چطور تمام کنند. به همین دلیل در پایان حسی، رازی یا تلاطمی در ذهن باقی نمیماند. به عنوان نمونه، دیوید لینچ هیچگاه به رخداد یا شخصیتی عجیب محدود نمیماند و به تدریج امر غریب را در همۀ ابعاد فیلم میگستراند، واقعیت، رؤیا، کابوس، و حال، گذشته و آینده را در هم میآمیزد. اما ناشناخته به غیر از ایدۀ مرکزی بحثبرانگیزش، روایتی خطی، متداول و آشنا دارد: کاراکتر یا کاراکترهای اصلی در پی فرد گمشده یا حل معمایی هستند و در این مسیر رخدادهایی را از سر میگذرانند. واقعیت این است که ناشناخته میتوانست فیلم اول خوبی محسوب شود برای فیلمسازی تازهکار.
از سوی دیگر هنگام برنامهریزی، صفهای طولانی را نیز باید در نظر گرفت. اولین سالهایی که در تیف شرکت میکردم، معمولاً صف نمیایستادیم اما حالا باید دستکم یک ربع تا نیمساعت زودتر به ورودی سالن برسیم، هر چند تضمینی نیست که وارد شویم. نیمساعت زودتر در صف چهرۀ وحشتِ آنا بیلر بودم، اما فیلم را از دست دادم. آنجا با پدیدۀ جالبی مواجه شدم، وقتی اعلام شد سالن پر شده، تعدادی در صف ماندند تا اگر کسی بیرون آمد به جایش وارد سالن شوند. طرفه آنکه بیش از ده نفر با این امید واهی همچنان در صف ایستاده بودند، گویی برایشان مهم نبود فیلم را کامل ببینند.
البته این وسط گاهی ممکن است شانس یاری کند. حدس میزدم صف اسب وحشی نهمِ مارتین مکدانا طولانی خواهد بود و راستش چندان هم مشتاق تماشایش نبودم، بنابراین حتی برنامۀ نمایشش را چک نکردم. تصمیم گرفتم آقای نلسون، آیا آدم کشتهای؟ ساختۀ شینیا تسوکاموتو را ببینم، فیلمی تحملناپذیر با نمایش مکرر و افسارگسیختۀ خشونت و کشتار آمریکاییها در ویتنام، بدون اینکه درونمایهها و شخصیتها فرای تجربۀ خشونتورزی که از سر گذراندهاند، پرورانده شوند. این درست که فیلم دهشت جنگ ویتنام را بیپرده نشان میداد و نفرت تماشاگر را بر میانگیخت، ولی تأثیرگذاری با نمایش افراطی خشونت هنر نیست، به خصوص برای ما که اینک آخر زمان را دیدهایم. فقط نیمساعت دوام آوردم، وقتی از سالن بیرون آمدم، گروهی را دیدم که وارد سالن بزرگِ آیمکس همسایه میشوند و من هم که برنامهای نداشتم پشت آنها وارد شدم، درحالیکه نمیدانستم قرار است چه فیلمی نمایش داده شود و ناخواسته چه صف طولانیای را دور زدهام. اسب وحشی نهم همچون فیلمی که رهایش کردم، به سیاست امپریالیستی و جنگافروزی آمریکا میتازد، اما مکدانا به جای ویتنام جنگزده و نمایش جنایات آشکار آمریکا، به جزیرۀ آرام و دورافتادۀ ایستر در شیلی رفته تا به سبک خود نقش آمریکا را در کودتای شیلی نشان دهد یا بهتر بگویم، در بروژی دیگر در چنین بستری بسازد.
همچون در بروژ (۲۰۰۸)، دو همکار (مأموران سیا، باز خمیده زیر بار گناه) به جزیره میروند، درحالیکه این بار مرد جوان مأموریت دارد تا همکار پیرش را بکشد، مأموریتی دوطرفه! در توازی با در بروژ اینجا پیرمرد با دختری رابطه (اینجا دوستانه) برقرار میکند. میتوان تشابهات و توازیهای دیگری هم پیدا کرد. برای من کمدی سیاه، طنازی، و دیالوگهای تند و تیز و طعنهآمیز مکدانا فقط در فیلم اولش کار میکردند و تصنعی به نظر نمیرسیدند. او کوشید در فیلمهای بعدی موفقیت در بروژ را تکرار کند اما نه تنها موفق نشد، بلکه به کپیکاری نه چندان خوب از خودش بدل شد. به نظر میرسد کارگردان/فیلمنامهنویس چند بار در بروژ را دیده و بعد دیالوگهای اسب وحشی نهم را نوشته است، که اغلب سطحی و گاه مضحکاند تا گزنده و خندهدار. بازی جان مالکویچ زیادی باد شده است و کریسِ او میتواند بدجور روی اعصاب راه برود! با وجود این، چند روزی که از تماشای فیلم گذشت، حس کردم بخشهایی را دوست دارم به خصوص وقتی جان مالکویچ به دختر میگوید قرار است چه وقایعی را در شیلی تجربه کند و خیلی زود همهچیز، همۀ آرزوها و دستاوردهایشان به باد میرود. این پیشگویی برای ما تماشاگران ایرانی تلختر و دردناکتر است، این نابودی پس از چشیدن طعم پیروزی.
راستش همهاش هم تقصیر برنامهریزی، صف و محدودیت سانس نمایش نبود، با همین وضعیت میتوانستم فیلمهای بیشتری ببینم اما آستانۀ تحملم پایین آمده و «خب، که چه!» بخشی از انرژیام را گرفته است. وقتی در خیابان پرهیاهوی کینگ راه میرفتم، احساس میکردم به اینجا و اکنون تعلق ندارم، با خود میگفتم این آدمها اصلاً نمیدانند و نمیخواهند بدانند بر ما چه گذشته است. چندین منتقد انگلیسیزبانِ آشنای سالهای دور را دیدم اما هیچکدام از ایران، جنگ و سرکوب، و مردم نپرسیدند. واقعیت این است که آنها اهمیتی نمیدهند، این را میدانستم اما تجربهاش هر بار غمگین و حتی خشمگینم میکند. اگر تا سالهای قبل سینما نجاتبخش بود، امسال ایمانم ترک عمیقی برداشته. در ماههای گذشته، نمیتوانستم هیچ فیلمی را تا پایان تماشا کنم و در چند نوبت به زحمت میدیدم، درحالیکه حواسم پرت بود و گاه از خودم شاکی میشدم برای دقت نکردن به جزئیات.
البته خوشحالم فیلمهایی بودند آنقدر خوب، که برای چند ساعت من را از واقعیت بیرون کشیدند و در جهانی دیگر گذاشتند. نه جهانی فانتزی و سرخوش که واقعی، با دغدغههایی انسانی و اینجایی. جهانی نه لزوماً روشن اما عمیقاً اصیل. سه فیلم محبوبم ناگهانِ هاماگوچی، ماجراجویی رؤیاییِ گریزباخ و محبوبِ سوروگین بودند.
فیلمهای سوروگین و گریزباخ، هر دو بر گذشته بنا شدهاند، بر رخدادی در گذشته که بر زندگی کاراکترها تأثیر گذاشته است. در اولی، پدر میخواهد رابطۀ از دسترفته با دخترش را ترمیم کند، دستش را بگیرد و برایش پدری کند، همان پدری که هرگز نبوده. در دومی، وسکا پس از سالها فرصتی به دست میآورد، تا کار پرخطری را انجام دهد که به خاطر جنسیتش هرگز نتوانسته.
هاماگوچی اما بر حال متمرکز شده، بر آنچه کاراکترها در لحظه میگویند، میسازند و تجربه میکنند، هر چند گذشتۀ ماریلو و ماری تأثیرگذار است، مرگ مادر ماریلو (ویرژینی افیرا) و رابطۀ ماری (تائو اوکاموتو) با پدرش که در تکجملهای به آن اشاره میشود. ماری در آغاز آشناییشان تلویحاً میگوید دوست ندارد از گذشته حرف بزند و چون آیندهای هم ندارد، از حال حرف میزند، اما نه از اتفاقات روزمره. او که فلسفه خوانده از عواطف میگوید، از ایدهها، مفاهیم و جهان امروز. هاماگوچی ناگهان را از کتاب من و تو – بیماری ناگهان بدتر شد، اقتباس کرده، کتابی شامل نامههای دو زن، که یکی از بیماریای علاجناپذیر رنج میبرد. بنابراین فیلم بر گفتگوهای طولانی بنا شده که حیرتانگیزند، این که فیلمساز چگونه توانسته این مکالمات را به تصویر بکشد و تماشاگر را توأمان با کلمات، ایدههای انتزاعی و عواطف همراه کند درحالیکه در عمل هیچ اتفاقی نمیافتد. جایی ماریلو و ماری بحثی طولانی، جذاب و آموزنده را دربارۀ کاپیتالیسم پیش میبرند که قطعاً پیش از تماشا گمان میکردیم جایش در فیلمها نیست. هاماگوچی فیلمسازی اُمانیست است، به همین دلیل ارتباط و مراودۀ میان کاراکترها اغلب به هستۀ مرکزی فیلمهایش بدل میشود، همراهی، حرف زدن، پرفورمنس و نقش بازی کردن.
دربارۀ رابطۀ پدران و دختران کم فیلم ندیدهایم، دستکم نسبت به تنشها، مفاهیم روانشناسانه، سویههای روانشناختی و ترکیب عشق، نفرت و حسرت شناخت داریم. اما نقطۀ قوت محبوب سوروگین، نه رابطۀ پدر و دختر، که فرم است. داستان با حرفۀ فیلمسازی پدر پیوند میخورد، پدر در جایگاه قدرت قرار میگیرد، و فیلمساز میزانسنهای پیچیده و چندلایهای میسازد از نگاه کردن، دیده شدن و نقش بازی کردن، آسیب دیدن و از دست دادن. سکانس آغازین، که در یک برداشت بلند فیلمبرداری شده، غافلگیرکننده است هم برای ما و هم برای بازیگران. سوروگین از خاویر باردم و ویکتوریا لوتنگو خواسته بود تا پیش از فیلمبرداری با یکدیگر تمرین نکنند. بنابراین ویکتوریا در واقعیت هم در وضعیت دشوار و پیچیدهای قرار گرفت، در برابر بازیگر بزرگی چون باردم که پیشتر با او ملاقات نکرده بود. باقی فیلم هم خودانگیخته و سیال به نظر میرسد، هر چند شیوۀ تدوین نقش مهمی در پیشبرد روایت و ساختن عواطف دارد. مثلاً سوروگین با وجود بیرون گذاشتن مادر امیلیا، به بهانۀ زیرنویس فیلمی قدیمی، جوانی مادر را نشان میدهد. او جایی به دوربین نگاه میکند و ما در آنی میفهمیم از معشوق فیلمسازش تا چه حد آسیب دیده است.
وسکا تصمیم میگیرد برای کمک به دوستش سعید، مأموریت خطرناکی را بر عهده بگیرد، اما قاچاق سوخت به سادهترین شکل ممکن انجام میشود. هدف رویارویی با گذشته است، گذشتهای دربردارندۀ قدرت و خشونت مردانه و سرکوب میل زنانه. وسکا همچون پسران همسنوسالش دختر پرشوری بوده، میخواسته عشق و ماجراجویی را تجربه کند، اما جایی فهمیده برای به دست آوردن پسر محبوبش باید در موضع ضعف قرار بگیرد تا خواسته شود. اما به قول وسکا این کرنش ممکن است تو را برای همیشه به قربانی بدل کند، به زنی مظلوم و منفعل. این که بر وسکای نوجوان چه گذشته و سعید چطور کمکش کرده است، تا پایان مبهم باقی میماند. شبی که وسکا، ماریای نوجوان را به مهمانی ایلیا میبرد، قلب فیلم است. وسکا پس از سالها، آنچه را که میخواهد، به ایلیا میگوید، کمی میرقصد و بعد میکوشد ماریا را با خود ببرد چون نمیخواد دختر را با آن مردان تنها بگذارد. وقتی وسکا با اسلحه به دل جنگل میزند، خوانش انگیزه و امیالش ساده نیست. او هم میخواهد نگذارد اتفاق مشابهی برای ماریا بیفتد و هم دوست دارد خودش دوباره جای او باشد، جوان و خواستنی. به همین دلیل تنها صحنۀ همآغوشی پشت همین مهمانی میآید. ماجراجویی رؤیایی وسکا همین شب طولانی است.
در آخرین روز جشنواره زن ناشناخته ساختۀ می الطوخی، برندۀ شیر طلایی ونیز، را دیدم. اگر داستانش را تعریف کنم، احتمالاً تکراری به نظر برسد. قدرت فیلم از کاراکتر اصلیاش میآید، ماری با بازی درخشان ماتیلده آرسل، که به حق جایزۀ بهترین بازیگر ونیز را از آن خود کرد. این فیلم نشان میدهد که چگونه کاراکترها ما تماشاگران را مجذوب میکنند، لازم نیست ذهنشان را بخوانیم یا با آنها همذاتپنداری کنیم، مهم این است که چگونه همراهی با آنها، باعث میشود خود را جای آنها قرار دهیم، حتی در موقعیتهای شرمآور. گیلبرتو پرز در مقالهای درخشان، رابطۀ تماشاگر با کاراکتر اصلی فیلم را بسط میدهد، او صحنهای از رانندۀ تاکسی را مثال میزند، جایی که تراویس بتسی را به تماشای فیلم پورن میبرد. به گفتۀ پرز در این صحنه ما به جای تراویس شرمزده میشویم و میخواهیم فرار کنیم؛ چون در مسیر فیلم و در همراهی با کاراکتر با او بیعت کردهایم. الطوخی چنین کاراکتری ساخته، ماری و گذشتهاش تا پایان در ابهام باقی میمانند، بسیاری از تصمیمها و کارهای ماری مورد تأئید ما نیست، اما همزمان برای او و با او میترسیم، حسرت میخوریم و عذاب وجدان میگیریم.
در کل از فیلمهای محدودی که در جشنواره دیدم راضیام، مثلاً خوشحالم ابلهان ساختۀ انگلرت و شومافسکا را ندیدم، فیلمی دربارۀ اینکه چگونه آنا، همسر داستایوفسکی، به نویسنده کمک کرد تا ابله را بنویسد. فیلمی زادۀ تخیل فیلمسازان دربارۀ نویسندهای بزرگ و کتابی عظیم که نه جای شوخی دارد و نه جای سانتیمانتالیسم. من شخصاً دوست ندارم شخصیتهای مهم و محبوبم را در فیلمها ببینم، به خصوص آنهایی که اطلاعات کمی از گذشتهشان داریم، مثل داستایوفسکی و شکسپیر. همنت را هم ندیدم و احتمالاً نخواهم دید. البته زندگینامههای خوب هم داریم، مثل آمادئوسِ میلوش فورمن یا فیلمهایی که خلاقانه، ساختارشکنانه یا با رویکردی طنزآمیز با زندگی شخصیت مشهورشان مواجه شدهاند.

