تقرب به درگاه المعتصم و ماجراهای دیگر
به بهانۀ جشنوارۀ فیلم تورنتو، با دو فیلم بزرگ امسال
نوشتۀ وحید مرتضوی
بختآزمایی در تورنتو
نزدیک به ده سال از آخرین حضورم در جشنوارۀ تیف میگذرد. اینبار فقط چند روز میتوانم بمانم. مرخصی کاریام به پایان جشنواره نمیرسد. در این سالها اما تیف لایتباکس یکی از هیجانانگیزترین توقفهایم در سفرهای گاهوبیگاه به تورنتو بوده است. همین پارسال، شبی سرد در اواخر پاییز، نسخۀ ترمیمشدۀ ابرهای شناور ناروسه را آنجا دیدم. فیلمی که بارها به سراغش رفته بودم، اما نه روی پردۀ بزرگ. در روزهای جشنواره، خیابان کینگ وِست هنوز همان شلوغی دیوانهوار را دارد. صفهای جلوی لایتباکس و صفهای اسکوشیابَنک، چند بلوک آنطرفتر در ریچموند وِست، هم آشنایند. اما از روی این صفها نمیشود حدس زد که کارت مطبوعاتی چقدر کمتر از گذشته به کار تماشای فیلم میآید. تیف عوض شده و دیگر منتقدها یا دارندگان کارت مطبوعاتی را به اندازۀ سابق دوست ندارد. بازار فیلم و فعالیتهای بازاریابی جشنواره گستردهتر از پیش به نظر میرسند و جای منتقدها تنگتر شده است. بعضی از فیلمهایی که میخواهم ببینم نمایشهای مطبوعاتی کمتری دارند و ساعت نمایشها اغلب روی هم میافتد. تا آنجا که یادم میآید این گرفتاری همیشه در تیف بوده، اما حالا بیشتر از گذشته ناچارم از میان دو سه فیلمی که همزمان نمایش دارند، یکی را انتخاب کنم و از بقیه بگذرم. شاید همین بهانهای شود برای سرزدن به فیلمهای کوچکتر و وقتگذاشتن برای بخش طولموجها که هنوز یکی از دلایل جذابیت تیف است. اما تا دستم بیاید تیف حالا چطور کار میکند، فرصت دیدن چندتایی از فیلمهایی که برایشان آمدهام گذشته است. انتخاب در جشنواره همیشه با از دست دادن همراه است، اما امسال از همان ابتدا انگار بیشتر به فیلمهایی فکر میکنم که نمیبینم.
در این سالها اشتیاق خودم هم به جشنواره رفتن کمتر شده است. نسخههای چند فیلم از همین برنامۀ تیف، همزمان با نمایششان، در کانالهای فارسیزبان میچرخند. برای دیدن خیلی از فیلمهای دیگر هم کافی است یکی دو ماه، گاهی حتی دو سه هفته، صبر کنم. دو فیلمی که امسال بیش از همه دوست داشتم، هر دو با لینک مطبوعاتی به دستم رسیدند. یکی را پیش از آغاز جشنواره دیدم و دیگری را پس از ترک تورنتو. پس چرا به جشنواره آمده بودم؟ ماجرای رؤیایی والسکا گریزباخ، یکی از آن دو فیلم، همان روزهای اول دوباره مرا به سالن کشاند. فیلم پیش از سفر هم برایم بزرگ بود. روی پردۀ بزرگ، بزرگتر شد. بار دوم، آنهمه گفتوگوی طولانی و بهظاهر معمولی را جور دیگری دنبال کردم. حالا بهتر میشد دید گریزباخ چطور گذشتۀ مکانها و آدمها را آرامآرام از دل همان گفتوگوهای روزمره بیرون میکشد. و چقدر قصه از دل آن حرفها بیرون میآمد. روی پردۀ بزرگ، در امتداد آن نماهای بلند، واکنشهای ظریف چهرۀ آرام و نظارهگر یانا روادا را، که در طول فیلم بیشتر گوش میدهد و نگاه میکند، بهتر میشد دید. میشد دید گریزباخ با چه حوصلهای جهان فیلمش را از حرکتهای سادۀ او و دیگر بازیگران و نابازیگران میسازد. خوشحال بودم که به این زودی دوباره فیلم را دیدهام، اینبار در سینما. با اینهمه، برای دیدن فیلمی روی پردۀ بزرگ چرا باید به جشنواره رفت؟
اما جشنواره به تماشای فیلمها ترتیب میدهد و از دل این ترتیب روایتی در میآید. باید انتخاب کنی از کدام سالن به کدام سالن بروی، کدام فیلم را همین حالا ببینی و کدام را به امید فرصتی دیگر کنار بگذاری. گاهی هنوز از فکر فیلمی که تازه دیدهای بیرون نیامدهای که فیلم بعدی شروع میشود. چیزی در فیلم تازه تو را به فیلم قبلی بر میگرداند و شاید حتی در فیلمی که دوست نداری دنبال ادامۀ چیزی میگردی که پیشتر به وجدت آورده بود. به یک معنا، در تماشاهای پراکندۀ طول سال هم همین کار را میکنیم. در جشنواره اما فاصلۀ میان تماشاها چنان کوتاه است که فیلمها در ذهنمان روی هم میافتند و ناخواسته میانشان خط و ربطهایی میسازیم. تماشای فیلم در جشنواره با نوعی تدوین ذهنی همراه میشود. و این هم لذتها و کشفهای خودش را دارد و هم خطرهای خودش را – اینکه ناخواسته بعضی چیزها را از فیلتر نگاه خاصی بگذرانی و چیزهایی را از دست بدهی.
ماجرای رؤیایی از همان لحظۀ صفر جشنواره ذهنم را درگیر میکند. نگاهم را جهت میدهد. گریزباخ باحوصله به تماشای زندگی روزمره نشسته است، اما هرچه بیشتر به آدمها و مکانها نگاه میکند، قصههای بیشتری از گذشته سر بر میآورند. جادههای قدیمی، ساختمانهای متروک، جمعهای آدمهای غریبه؛ گویی هر کدام دری به گذشتهای پر از راز و خشونت باز میکنند. چطور میشود تا این اندازه مشاهدهگر لحظۀ اکنون بود و همزمان اینهمه قصه و راز، حتی تاریخی مدفون، هم واقعی و هم سینمایی، از دل آن بیرون کشید؟ گریزباخ به چه ترکیب شگفتانگیزی از دو میل بنیادین سینما رسیده است: مشاهدۀ جهان و قصه گفتن! در تابستان سخت امسال شاید بیش از همیشه منتظر چنین فیلمی بودم. سؤالهایش دست از سرم بر نمیدارند و با تماشای هر فیلم تازه دوباره به سراغم میآیند.
اینکه اینهمه فیلمِ امسال با گذشته درگیرند، نظرم را جلب میکند. انگار فیلمها به دنبال ردپاهایی از آنچه ما را به امروز رسانده است میگردند؛ بعضی با خشمی آشکار، بعضی سوگوار و اندوهگین و بعضی با میل بیشتری به توضیح دادن و جواب گرفتن. فیلمهای متفاوتی در ذهنم کنار هم قرار میگیرند. از محبوبِ سوروگوین، که پدر و دختری هنگام ساختن یک فیلم با گذشتۀ مشترکشان روبهرو میشوند، بیآنکه فیلمساز بتواند از امکانات فیلمدرفیلم برای بازنگری این گذشته بهرۀ چندانی ببرد، تا گرادیوای تأملبرانگیز و امیدبخشِ مارین آتلان، با نوجوانانی که میان ویرانههای پمپئی پرسه میزنند، هرچند فیلم گاهی به دام لحنی تعلیمی میافتد؛ از هر بار ساندرا وولنر، که گذشته و اکنون را در سفری آکنده از سوگ و احساس گناه به هم میرساند و با درهم آمیختن عکسها، ویدیوها، بازیهای ویدیویی و مکانهای بهجامانده از گذشته غافلگیرم میکند، تا سومسوم، شب ستارههای ناموفق محمد صالح هارون، با دختر نوجوانی که در روستایی دورافتاده در چاد با اشباح گذشته روبهرو میشود. و حتی ناشناخته، فیلم زیبا و اندوهگینِ آرتور هراری، با پرسههای دو شخصیتش در پاریس و جستوجوی هویت خود در بدن دیگری؛ فیلمی که گمان میکنم هنوز ظرافتهایش چنانکه باید دیده و شناخته نشده است.
آیا این بازگشتهای پیدرپی به گذشته، با اینهمه شکل و معنای متفاوت، چیزی از حالوهوای این سال نمیگویند؟ یا این منم که زیر تأثیر گریزباخ، مدام همان سؤالها را در فیلمهای دیگر جستوجو میکنم؟ شاید به همین دلیل ناگهانِ هاماگوچی در میان تماشاهایم تکافتاده میماند. فیلمی که بهجای حفاری گذشته، انگار تمام امکانات سینمایش را به مواجهه در لحظۀ اکنون میسپارد. گذشته کنار نمیرود، اما جستوجوی سینمایی هاماگوچی از شناختن آنچه بوده به دیدن و بهرسمیت شناختن آنچه همین حالا، میان بدنها، نگاهها و گفتوگوها، اتفاق میافتد، تغییر جهت میدهد. فیلم هاماگوچی را همان بار اول هم دوست داشتم، اما بیرون از فضای جشنواره، در تماشای دوباره، تازه ظرافت و زیباییاش را بهتر درک میکنم. همین میشود درسی از جشنواره. شاید بعضی فیلمها در کنار هم چیزهای بیشتری برای گفتن دارند و بعضی دیگر را باید دور از بقیه دید. در تدوین این نوشته ناگهان را از کنار فیلمهای دیگر بیرون میکشم و برای نوشتهای دیگر نگه میدارم.

ویرانههای مدور
با ماجرای رؤیایی، والسکا گریزباخ فیلمی تمامعیار دربارۀ مرزها ساخته است؛ فیلمی که بیپروا روی مرزها حرکت میکند: مرز جغرافیایی، گذشته و اکنون، مستند و داستان، زندگی روزمره و سینمای ژانر. حرکتی میان مشاهده و حفاری – همان حرفۀ کاراکتر زنش. فیلمی مملو از ویرانهها، ساختمانهای متروک، رستورانها، هتلها و جادههای قدیمی و از رونقافتاده. گریزباخ در این مکانها پرسه میزند و آنچه را از چشمها پنهان مانده کشف میکند: گذشتههای مدفون و زخمهای کهنهای که در اکنون دوباره سر باز میکنند. گریزباخ پیشتر در وسترن (۲۰۱۷)، که خود فیلمی درخشان بود، از خلال رویارویی کارگران آلمانی با محلیهای یک دهکدۀ بلغاری و با احضار جهان وسترن، به سرزمینی مرزی قدم گذاشته بود. ماجرای رؤیایی این چشمانداز را در ابعادی بسیار گستردهتر پیش میبرد. گریزباخ آشکارا شیفتۀ سینمای ژانر است؛ فیلمهای گنگستری، مافیایی و جنایی. اما بهجای آنکه قواعد این ژانرها را بر واقعیت تحمیل کند، داستانهایی را کشف میکند که گویی از دل همین فیلمها بیرون آمدهاند، اما از پیش در زندگی روزمره نهفتهاند. فیلم آگاهانه با این تناقض بازی میکند و از دل آن به کشفهایی شگفتانگیز میرسد. آدمهای معمولی حرف میزنند، غذا میخورند، کار میکنند، رانندگی میکنند و کسبوکارهای کوچکی دارند. اما بهتدریج بدهیهای قدیمی، خشونت، اسلحه، بدهبستانها و ماجراهایی از گذشته سر بر میآورند. هرچه گریزباخ زندگی روزمره را دقیقتر مشاهده میکند، داستانهای بیشتری از دل آن بیرون میکشد. او فیلمی میسازد از مشاهده، حفاری گذشته و ماجراجویی، در جستوجوی امکانی برای فهمی تازه از گذشته.
آمیزۀ نگاه مستندوار و میل به قصهگویی را در بسیاری از فیلمهای هنری این سالها دیدهایم. آنچه زمانی کشفی شوقانگیز بود و در فیلمهایی چون خداحافظ جنوب، خداحافظ هو شیائو شین و سکوی جیا ژانگکه به درخشانترین جلوههای خود رسیده بود، بهتدریج به یکی از مدهای جشنوارهای بدل شد. گریزباخ در ماجرای رؤیایی به این آمیزه نیرویی تازه میبخشد. نیکولاس پِردای مکزیکی هم در باقی همه سروصداست از همین آمیزه آغاز میکند و پیشنهاد خودش را دارد. فیلمی کوچکتر، اما با ظرافتها و کشفهای خودش. پردا را در این سالها کموبیش دنبال کردهام و فیلمهایش را با کیفیتهای متفاوتی به خاطر سپردهام. این فیلم تازه شاید بهترین کاری باشد که از او دیدهام. فیلمی دربارۀ صداهای هرروزه. آنچه میشنویم، آنچه میخواهیم بشنویم و صداهایی که ناچاریم تحمل کنیم.
چهارراهی در مکزیکوسیتی. ماشینهایی که بهسختی راهی برای عبور باز میکنند. و صدای ویولنسِلی که روی این تصویرها از میان بوقها بیرون میآید. از خیابان به آپارتمان زن میانسالی به نام تِره میرسیم، نوازنده و آهنگسازی که قرار است مصاحبۀ تلویزیونی دوست و همکارش رُزا در خانهاش ضبط شود. هنوز گروه مصاحبه از راه نرسیده که همسایه پشت در است. بچهاش خوابیده و صدای ساز تِره بیدارش میکند. اما صدای بلند پارس سگ همسایۀ دیگر چطور؟ چرا آن صدا مزاحم کسی نیست؟ سؤال تِره است و شاید به شکلهای دیگری در سراسر فیلم تکرار میشود. کدام صدا را میخواهیم بشنویم و کدام را نه؟ ضبط مصاحبه کندیها و گرفتاریهای خودش را دارد و پردا شوخطبعیهایی که بیتأکید از راه میرسند. برق میرود، سگ پارس میکند و گفتوگوها مدام از مسیر مصاحبه بیرون میزنند. مصاحبهگر از رُزا میپرسد از کی فهمیده که میخواهد آهنگساز شود. اما انگار تِره جوابهای جذابتری از رُزا برای مصاحبه دارد. چه حرفهایی ارزش ضبط شدن دارند؟ کدام حرفها گفتنیترند و کدام شنیدنیتر؟ هرچه فیلم جلوتر میرود، این حرفهای حاشیهای جذابتر میشوند، بیآنکه انگار مصاحبهکنندهها متوجه باشند. مشکلات فنی ضبط هم تمامی ندارند. و بعد، استِوِس از راه میرسد؛ آهنگساز نامدار، معشوق سابق تِره و پدر دخترش لوییزا که با او زندگی میکند. حالا انگار سرانجام همان جنس مصاحبهای شکل میگیرد که این دو مرد از اول میخواستند ضبط کنند، با حرفهای مهمتر. زنها در آشپزخانهاند و میخندند. و فیلم با صدای خندۀ آنها تمام میشود.
باقی همه سروصداست مرا به یاد فیلم درخشان پره پورتابیا، سکوت پیش از باخ (۲۰۰۷)، انداخت. دو فیلم با دو جور گوش دادن به جهان. پردا در یک آپارتمان میماند و گوش میدهد که صدای ساز برای چه کسی موسیقی است و برای چه کسی مزاحمت. پورتابیا با موسیقی باخ از قرنی به قرن دیگر میرود. باخ در جهان خودش، باخ در جهان ما. انگار میپرسد پس از باخ، جهان و حتی سکوتش را چگونه میشنویم؟ این اما تنها فیلمی نبود که امسال مرا به یاد پورتابیا انداخت. با ژیناس و بورخس دوباره یاد سکوت پیش از باخ میافتم. اما پیش از آنکه سر از جهان تودرتوی ژیناسی/بورخسی دربیاورم، آپارتمان پردا در مکزیکوسیتی مرا به آپارتمان دیگری در بوردوی فرانسه میکشاند.
خاطرات یک خدمتکارِ رادو ژوده هم بخش زیادی از وقتش را در خانهای میگذراند که زنی رومانیایی در آن کار میکند. جیانینا در بوردو میشوید، میسابد، میپزد، تمیزکاری میکند، از پسر کوچک خانواده مراقبت میکند و بعدتر از مادرشوهر خانواده، با بازی چهرهای آشنا برای ما، ماری ریویر. ریویر، که در جهان رومر بیشتر گرفتار ماجراهای عاشقانه بود، اینجا از تاریخ و مائو حرف میزند. حضوری دلنشین و کمی کنایی. در این میان جیانینا مدام گوشیاش را به دست میگیرد و با مادر و دخترش در رومانی حرف میزند. کارفرماهایش با او مهرباناند. حتی سر میز شام، کنار مهمانهایشان مینشانندش و از او میخواهند در بحث سیاسی دربارۀ جنگ اوکراین شرکت کند. اما سر همان میز هم فاصلهای هست که این دعوت پرش نمیکند. جیانینا در تمرین نمایشی از خاطرات یک خدمتکار اکتاو میربو هم شرکت میکند؛ همان رمانی که ژان رنوار، لوئیس بونوئل و دیگران هر یک به شیوۀ خود به سینما بردهاند. زن صاحبخانه تشویقش کرده که در نمایش بازی کند. حالا زنی که در خانهای بورژوایی کار میکند، روی صحنه نقش خدمتکاری را بازی میکند که بیش از یک قرن پیش میربو نوشته بود. گذشته و اکنون، نمایش و زندگی، در کنار هم قرار میگیرند. اما انگار ژوده به همین کنار هم قرارگرفتن قانع است. چیزی که در آغاز ایدۀ جذابی به نظر میرسد، چندان فراتر نمیرود. ژوده بعد از از آخرِ زمان انتظار زیادی نداشته باشید (۲۰۲۳) رامتر شده است. اینجا هم نظیر کنتیننتال ۲۵ گویی نمیخواهد از طعنهای به بورژوازی معاصر و تناقضهای اخلاقیاش فراتر برود.
در فیلم ژوده، برخلاف اقتباسهای قبلی خبری از اربابان هیولاوار و خشونتهای آشکار جهان میربو نیست. کارفرماها مهربان و متمدناند، نگران سیاست و سرنوشت جهاناند. از وضعیت جیانینا هم خبر دارند و گاهی حتی کمکش میکنند. اما انگار ژوده از مواجهه با میربو به همین نتیجه قانع میشود: مناسبات عوض شدهاند، اما تضاد طبقاتی همچنان پابرجاست. جیانینا هنوز همان زنی است که هر روز از بچۀ دیگران مراقبت میکند، درحالیکه دختر خودش در رومانی بزرگ میشود. یاد فیلم بونوئل میافتم. فیلمی که به این آسانی قانع نمیشد. در آنجا نهفقط اربابان و خدمتکاران با یکدیگر در تضادند، که در جهان خود خدمتکاران نیز خشونت و گرایشهای سیاسی افراطی ریشه دوانده است. حس میکنم فیلم بونوئل بیشتر از فیلم ژوده از امروز ما میگوید. و عجیبتر اینکه حتی به از آخر زمان زیادی انتظار نداشته باشیدِ خودِ ژوده هم نزدیکتر است تا این اقتباس تازۀ میربو.
هرچقدر ژوده قانع است، گریزباخ گشادهدست است و بیپروا. گویی هر چهره و هر مکانی برایش محل کاوش است. ماجرای رؤیایی با سعید آغاز میشود، با بازی سلیمان لطیفوف، همان چهرهای که در وسترن کشفش کردیم. صورتی زمخت و پرخطوچین، با رد گذر سالها بر آن، که حتی لبخند آرام و مهربانش هم نمیگوید چطور باید خواندش. چهرهای که خود به حفاری فرا میخواندمان، در تضاد با چهرۀ آرام اما کنجکاو یانا روادا. با سعید همراه میشویم که برای معاملهای در بازار سیاه گازوئیل بهسوی سویلنگراد، در نزدیکی مرزهای بلغارستان با ترکیه و یونان، میراند. طول میکشد تا بفهمیم این جادهها را از قدیم میشناسد و گذشتهای پر از ماجراهای رازآمیز و خشونتبار در این منطقه دارد. اما ملاقات اتفاقیاش با وسکاست که فیلم را به راه میاندازد؛ زنی که سالهاست ندیده، باستانشناسی که او را با خود به محوطۀ حفاری میبرد. فیلم خیلی زود، تقریباً بیسروصدا، زاویۀ دیدش را از سعید به وسکا منتقل میکند.
با وسکا از جایی به جای دیگر میرویم. آدمها از گذشته حرف میزنند، از کسانی که میشناختهاند و ماجراهایی که گویی نیازی به تعریف دوباره ندارند. گذشته همهجا حاضر است، در سرنخها و خاطرات پراکنده. مثل تپانچهای که در سقف هتلی پنهان شده و دیگر درست یادشان نیست چرا. وسکای باستانشناس کارآگاه میشود و گذشته از میان حرفها و سکوتها، چهرهها و مکانها سر برمیآورد. گذشتهای از معاملهها و رقابتهای مافیایی، رفاقتها و خیانتها، عشقها و قتلها؛ سالهای پرشکوه مافیا. وسکا جوانی خودش را هم در این ویرانهها میجوید. عشقهای قدیمی، ماجراجوییها و رؤیاهایی که زمانی دل به آنها بسته بود.
گریزباخ با این کارآگاه زن به قلمرویی پا میگذارد که سالها محل بازی مردان بوده است؛ هم در سویلنگراد و هم در تاریخ فیلمهای گنگستری و مافیایی. اما چیزی از جهان آلمودوار هم به این ماجراجویی راه پیدا میکند. زنهای محلی، همچون زنان بازگشت (۲۰۰۶)، به کمک وسکا میآیند تا معاملۀ ناکامماندۀ سعید را به سرانجام برساند. زنهایی با عشقها و شکستها و قصههای خودشان که وقت گرفتاری به یاری یکدیگر میشتابند. در این جهان انگار هرکس دینی به دیگری دارد، لطفی به یاد میآورد یا حسابی قدیمی برای صاف کردن. شاید هنوز امکانی برای مصالحه یا فهم تازهای از گذشته باشد، حتی اگر هرگز به دست نیاید. و گاهی هم این فهم فقط به کار لحظهای میآید: مثل وقتی که وسکا در مهمانی رقصی، یادآور شبهای جوانی خودش، میکوشد دختر جوانی را از خطری که در انتظارش است نجات بدهد.
ماجرای رؤیایی گویی تاریخچۀ خشونتِ دیوید کراننبرگ (۲۰۰۵) را از مسیر خداحافظی طولانی رابرت آلتمن (۱۹۷۳) باز میگوید و شاید نیمنگاهی هم به چشمانت را ببند ویکتور اریسه (۲۰۲۳) دارد. با اینهمه، فیلم گریزباخ تماماً به خود او تعلق دارد. نمیتوانم احساسم را در برابر این فیلم پنهان کنم. شاید یکی از فیلمهای اساسی این دهه باشد؛ فیلمی که در همین جشنواره فرصتی برای دوباره دیدنش روی پردۀ بزرگ پیدا کردم.
در ماسائو آداچی عکس گذرنامه میگیرد، فیلم موجز و گزندۀ کمال الجعفری، گذشته در مغازۀ عکاسی کوچکی در ژاپن جا خوش کرده است. زنی سالخورده، ایکویو شیدا، پشت پیشخوان نشسته، فیلمهای قدیمی شوهر درگذشتهاش را تماشا میکند، عکسهای خانوادگی را یکییکی بیرون میآورد و دوباره میچیند. صدای کاغذها را میشنویم. این مغازه و وسایل قدیمیاش جاماندۀ زمانی دیگرند، اما زن هنوز با آنها کار میکند؛ حتی اگر دستگاهها دیگر بهخوبی گذشته راه نیایند. و بعد ماسائو آداچی وارد میشود. مردی از گذشته، گذشتۀ سینما، با تاریخی عجیب و پرماجرا، آمده تا کاری بهظاهر ساده انجام دهد. گرفتن عکس گذرنامه. شاید بالاخره دولت ژاپن بخواهد برایش گذرنامه صادر کند. جعفری بر جزئیات فیزیکی مکث میکند. آماده کردن دوربین، گیر کردن چاپگر، تلاش برای تعمیرش. زن متعجب است؛ چرا باید گرفتن گذرنامه اینقدر سخت باشد؟ و چه کنایهای گزندهتر از این: آنهمه زحمت برای گرفتن عکس مردی که بخش بزرگی از زندگیاش با مرزها و ناممکن بودن عبور از آنها گره خورده است. موسیقیای که در مغازه میشنویم ساختۀ شوهر درگذشتۀ شیداست. الجعفری میگوید پس از آماده شدن فیلم، از آداچی دربارۀ موسیقی پرسید و او آن را «حافظۀ تاریخی این مکان» خواند. آداچی با گذشتۀ خودش وارد جایی شده که پیش از آمدنش هم گذشته در آن حضور داشته است. دو تاریخ در این مغازۀ کوچک به هم میرسند، بیآنکه لازم باشد کسی آنها را برایمان توضیح دهد.
ماسائو آداچی عکس گذرنامه میگیرد یکی از بهترین فیلمهایی بود که در بخش طولموجهای امسال دیدم؛ بخشی که عمدتاً به فیلمهای کوتاه و تجربی اختصاص دارد. به گونۀ متناقضی، طولموجهای امسال بیشتر موجبلند بودند؛ پرسروصدا و خشمگین از اکنون. جایی که بنا به انتظار باید محل مواجهه با ایدههای تجربی و هوای تازه باشد، امسال آکنده از خشم و پرگویی بود. انگار همه میخواستند به گرفتاریهای لحظۀ اکنون پاسخ دهند و هرچه زودتر موضع خود را روشن کنند. عنوان یکی از فیلمها حالوهوای امسال را خوب میرساند: این اکنون خفهکننده.
غزال سرخِ مریم تفکری از بسیاری از فیلمهای این بخش خلاقانهتر بود، اگرچه از گرفتاری کلی آنها برکنار نمیماند. فیلم واکنشی هم هست به آرمانی ساختن تصاویر گذشته؛ گرایشی که در چند سال اخیر در رسانههای فارسیزبان رواج یافته است. در فیلمهای تفکری، دستکم آنهایی که دیدهام، همیشه تنشی هست میان تصاویر و مصالح آرشیوی و روایتی که میکوشد از دل آنها معنایی تازه بیرون بکشد. تصاویر آرشیوی امکان بازخوانی تاریخ را فراهم میکنند؛ میتوانند نگاه ما را به تصاویر آشنا تغییر دهند و چیزهایی را آشکار کنند که پیشتر در آنها ندیده بودیم. البته خودِ انتخاب و کنار هم نشاندن این مصالح بخش مهمی از کار خلاقانۀ تفکری است. اما روایت و تصاویر همیشه به یک اندازه به هم مجال نمیدهند. در فیلم بسیار خوبی مثل نظربازی، تفکری از تاریخ سانسور اروتیسم در سینمای ایران آغاز میکرد، اما به نشان دادن آنچه سانسور حذف کرده بود بسنده نمیکرد. او در خود تصاویر سانسورشده راههای دیگری برای ظهور اروتیسم پیدا میکرد؛ گویی آنچه قرار بود حذف شود، به شکلی دیگر در تصاویر باقی مانده بود. این کشف در غزال سرخ کمتر اتفاق میافتد و فیلم را از ایستادن کنار بهترین کارهای تفکری باز میدارد.
تفکری اینبار از فراخوان تحریم جشن هنر شیراز در سال ۱۳۵۵ آغاز میکند و از فیلمهای سفارشی در دورۀ شاه به فیلمها و کتابهایی میرسد که در همان سالها ممنوع شدند. دوباره سراغ تصاویر گذشته میرود و میپرسد چه چیزهایی بیرون قاب ماندهاند، چه چیزهایی اجازۀ دیده شدن نداشتهاند. اما آنچه بیش از همه از فیلم در یادم میماند، موتیف شنهای کویر است که جایی حتی با صدای اورسن ولز هم ترکیب میشود. تصاویر آرشیوی بارها نگاه را به آن شنها بر میگردانند؛ به سطحشان، به چیزی که میپوشانند و شاید به چیزی که هنوز در خود نگه داشتهاند. تصویری که به سفارش کسی ساخته شده، ممکن است ردّ چیزی را هم در خود نگه داشته باشد که سفارشدهنده میخواسته از دید پنهان بماند. این یکی از امکانهای هیجانانگیز کار با تصاویر آرشیوی است: حفاری در خود تصویر، نه فقط برای یافتن شواهدی از گذشته، بلکه برای کشف تاریخی که هنوز در تصاویر پنهان مانده است. آرزو میکردم کاش تفکری بیشتر با همین شنها و تصاویر مدفون میماند و میگذاشت تضاد میان آنچه آشکارا ثبت شده و آنچه ردّش باقی مانده، از دل خود تصاویر بیرون بزند، بهجای آنکه روایت مدام بر این تضادها تأکید کند و معنایش را از پیش روشن سازد.

زندگینامههای دیگر
و سرانجام نوبت فیلمی میرسد که مدتها انتظارش را کشیده بودم: زندگینامۀ خورخه لوئیس بورخس ساختۀ ماریانو ژیناس. پسری قصد کرده فیلمی دربارۀ پدرش بسازد، شاگردی دربارۀ استادش، و شاید حتی نابغهای دربارۀ نابغهای دیگر. فیلم که شروع میشود، با خودم میگویم مگر ژیناس پیش از این فیلمی دربارۀ بورخس نساخته بود؟ یا حتی چند فیلم؟ مگر نه اینکه در هر فیلم کوتاه و بلندی که ساخته میتوان ردپایی از بورخس پیدا کرد، گاهی در شخصیتها و ماجراها و گاهی در خود شیوۀ قصهگویی؟ و چه طعنهآمیز که بورخس، استاد ایجاز و فرمهای کوتاه، شاگردی تربیت کرده شیفتۀ روایتهای طولانی و قصههای تمامنشدنی. اما هرچه به شیوۀ قصهگوییشان نزدیکتر شویم، شباهتها بیشتر آشکار میشوند؛ چنانکه پیشتر در نوشتهای دربارۀ سینمای ژیناس به آن اشاره کرده بودم. هر دو شیفتۀ داستانهایی هستند که از دل داستانهای دیگر بیرون میآیند، روایتهایی که مدام راه را برای روایتهای تازه باز میکنند و مرز میان واقعیت و و روایتهای جعلی از آن را به بازی میگیرند.
اما حالا که ژیناس نام بورخس را بر فیلمش گذاشته، چه چیز قرار است متفاوت باشد؟ آنهم از فیلمی که با سفارشی برای ثبت مجموعهای از دستنوشتهها، نامهها و اشیای بهجامانده از بورخس در نیویورک آغاز شده است. تو گویی ژیناس برای بازگشت به بورخس منتظر چنین سفارشی بوده. فیلم که پیش میرود، گاهی از خودم میپرسم نکند ژیناس اینبار به بهانۀ بورخس دارد دربارهٔ خودش فیلم میسازد؟ زندگینامۀ بورخس است یا خود ژیناس؟ شاید هم موضوع فیلم از هر دوی آنها وسیعتر باشد: جهانی که بورخس در آن زندگی میکرد، با نوشتن از نو میساختش و ژیناس حالا خود و دوستانش را در آن باز مییابد.
ژیناس اینبار ارنستو مونتکین، بورخسشناس و نگهبان بخشی از خاطرات و آثار او، را همراه دارد. مونتکین دستنوشتهها را ورق میزند، نامهها را میخواند، اشیاء را نشان میدهد و در میانشان سرنخهایی برای شناخت زندگی بورخس پیدا میکند. اما فیلم به نیویورک و این مجموعه محدود نمیماند. ژیناس برای دنبال کردن رد بورخس راه میافتد، از جادهای به جادۀ دیگر، از شهری به شهری دیگر. گاهی نشانی او را به مکانی میرساند و گاهی حدسی برای رسیدن به یک مکان کافی است. حتی برای یافتن جایی که شاید بورخس در آن نطفه بسته شده، راهی سفری طولانی میشود؛ سفری که سرانجام معلوم میشود بر فرضی نادرست بنا شده است. چه اهمیتی دارد؟ در این رفتوآمدها به مکانهایی سر میزنیم که در غیر این صورت هرگز نمیدیدیم و با زندگی آدمهایی آشنا میشویم که شاید ربط چندانی هم به بورخس نداشته باشند. انگار هر سرنخ، بهجای آنکه ما را به مقصد نزدیکتر کند، راه تازهای پیش پایمان باز میکند.
یاد مستند «سفارشی» دیگری از ژیناس میافتم. او پیشتر در سه داستان ویلای اوکامپو (۲۰۱۱)، که با همکاری دوستش آلخو موگیانسکی ساخته بود، یک فراری، یک فتیشیست و سرانجام یک کارآگاه را به ویلای خانوادگی ویکتوریا اوکامپو فرستاده بود؛ زنی که مجلۀ تاریخساز جنوب را بنیان گذاشت و داستانهای بورخس را هم منتشر کرد. سه شخصیت، سه راه برای ورود به یک خانه و سه شیوۀ مواجهه با اشیاء و نشانههایی که از گذشته باقی ماندهاند. اصلاً اینکه در مکانی چه چیزی میبینیم، شاید به این بستگی داشته باشد که چگونه به آن وارد شدهایم: همچون فراری، فتیشیست یا کارآگاه؟ حالا ژیناس و مونتکین به سراغ اشیای بهجامانده از بورخس رفتهاند. از میان دستنوشتهها، نامهها، عکسها و یادگارهای کوچک چگونه میتوان به زندگی صاحب غایبشان راه پیدا کرد؟ انگار اینبار خود ژیناس و مونتکین هر سه نقش را بر عهده گرفتهاند و در طول فیلم مدام میانشان جابهجا میشوند.
فتیشیست به خود اشیا دلبسته است؛ به حضور مادی چیزی از گذشته که هنوز میتوان لمسش کرد. نامهای از ماسدونیو فرناندس، دوست و مراد بورخس، یا حتی صندلیای که بورخس روزگاری در شهر کوچکِ کورونل پرینگلس روی آن نشسته و حالا در انبار شهرداری نگهداری میشود. برای فتیشیست، اینها صرفاً مدارکی برای شناخت زندگی بورخس نیستند، بلکه چیزی از خود آن زندگی را در بر دارند. ژیناس میگوید فکر ساختن زندگینامۀ بورخس همان روز اول، هنگام تماشای مونتکین در میان دستنوشتهها و یادگارهای نویسنده، به سرش افتاد. مونتکین کاغذها را با احتیاط ورق میزند، روی خطخوردگیها و اصلاحات مکث میکند و گاهی جزئیاتی را نشان میدهد که در نگاه اول به چشم نمیآیند. در دفترچهای، از جایی به بعد دستخط مادر بورخس جای دستخط خودش را میگیرد؛ رد مادی لحظهای از زندگی نویسنده که دیگر نمیتوانسته بنویسد و ناچار بوده کلماتش را به دیگری دیکته کند. برای ژیناس هرکدام از این اشیاء میتواند آغاز فصلی از زندگی بورخس باشد.
کارآگاه اما در پی سرنخهاست. نشانهها را کنار هم میگذارد، فرضیه میسازد و از یک کشف به کشفی دیگر میرسد. گاهی یک تاریخ کافی است تا ژیناس ماجرای کارآگاهی مفصلی به راه بیندازد. داستان تلون، اوکبار، اوربیس ترتیوس، پینوشتی به تاریخ ۱۹۴۷ دارد که ظاهراً هفت سال پس از نگارش داستان به آن افزوده شده، حال آنکه از همان چاپ نخست در سال ۱۹۴۰ وجود داشته است. ژیناس از معماهای کوچکی از این دست فرضیهها و قصههای تازهای میسازد، بیآنکه همیشه معلوم باشد کدامشان از شواهد میآیند و کدام از خیالبافیهای خودش. همین داستان او را به آن سوی مرز، به شهر سالتو در اروگوئه و خانۀ انریکه آموریم، نویسنده و دوست بورخس، میکشاند؛ شهری که نامش در پایان داستان آمده است. گاهی هم سندی واقعی او را به جهان داستانهای بورخس بازمیگرداند؛ مثل دفاعیۀ وکیل جدایی بورخس از همسرش که شیوۀ نگارش و استدلالش انگار از دل داستانهای بورخس و آدولفو ییوئی کاسارس بیرون آمده است. ژیناس و مونتکین هر دو شیفتۀ این بازیاند، اگرچه یکی بیشتر به قصههایی علاقه دارد که از دل نشانهها بیرون میآیند و دیگری مدام برای حدسها و خیالبافیهایش مدرک میخواهد. بورخس هم البته عاشق داستانهای کارآگاهی بود؛ علاقهای که بخشی از آن را از یکی دیگر از استادانش، رابرت لوئیس استیونسن، به ارث برده بود. چه کنایهآمیز که ژیناس در پایان این مستند پنجونیمساعته احتمال ساختن فیلم دیگری دربارهٔ استیونسن را پیش میکشد. انگار زندگینامۀ بورخس بدون رفتن به سراغ یکی دیگر از پدران ادبیاش ناتمام میماند.
و اما کاراکتر فراری! سینمای ژیناس پر است از آدمهایی که راهشان را کج میکنند، از مسیر اصلی بیرون میزنند و سر از مکانهایی در میآورند که قرار نبوده به آنها بروند. خود ژیناس هم در این فیلم دستکمی از آنها ندارد. قرار بوده اشیای یک مجموعه را ثبت کند، اما حالا از شهری به شهر دیگر میرود و در جادههای خاکی به دنبال چیزی میگردد که شاید هرگز پیدا نشود. در شهری به نام کورونل سوآرس، مجسمۀ سرهنگ ایسیدورو سوآرس، نیای بورخس، بهانهای میشود برای توقفی دیگر؛ تکهای از تاریخ خانوادگی که در میدان شهری کوچک به یادمانی عمومی بدل شده است. گاهی هم انگار دیگر چیزی برای پیدا کردن در کار نیست. ژیناس در مکانی توقف میکند، به اطراف نگاه میکند و از تصویرهایی که گرفته همچون سوغاتیهای سفر یاد میکند. اما شاید این توقفها چیزی بیش از سوغاتی باشند. فراری، برخلاف کارآگاه، مجبور نیست برای هرچه میبیند دلیلی پیدا کند. میتواند راهش را کج کند، در مکانی پرسه بزند و چیزی را کشف کند که اساساً به دنبال آن نبوده است.
جستوجوی بورخس آدمهای دیگری را هم به فیلم میکشاند. هوگو سانتیاگو از راه میرسد، فیلمسازی که زمانی با همکاری بورخس و بیوئی کاسارس هجوم را ساخته بود، فیلمی که در آن گروهی از مردان از شهری خیالی در برابر مهاجمانی ناشناس دفاع میکنند. سانتیاگو خود از شاگردان بورخس بود و بعدها برای ژیناس به استادی دیگر بدل شد. جستوجویی در کتابخانه، ژیناس را به تصاویری میرساند که سالها پیش در همانجا از سانتیاگو گرفته بود. حالا جستوجوی بورخس فرصتی شده برای بازگشت به استاد دیگری که دیگر زنده نیست. ژیناس حتی فیلم را لحظهای متوقف میکند، از سانتیاگو یاد میکند و با لحنی حماسی پیکی به یادش مینوشد. چه انحراف زیبایی! آمده بود بورخس را پیدا کند و سر از خاطرات خودش و دوستی با سانتیاگو درآورده است. مونتکین هم به سهم خودش از ادگاردو کوزارینسکی، دوست و استادش، یاد میکند؛ فیلمساز و نویسندهای که سالها پیش در کتاب بورخس و سینما نقدهای سینمایی بورخس را گرد آورده بود. کوزارینسکی در جریان فیلمبرداری از دنیا میرود و مرگش ماجرای دیگری به راه میاندازد. ژیناس باز فرصتی پیدا میکند تا به یکی دیگر از فیلمسازان محبوبش ادای احترام کند. حتی خود مونتکین، که قرار بوده راهنمای ژیناس در شناخت زندگی بورخس باشد، رفتهرفته به یکی از کاراکترهای فیلم بدل میشود. انگار هر بار که ژیناس به زندگی بورخس نزدیک میشود، زندگی دیگری پیش رویش باز میشود.
یاد تقرب به درگاه المعتصم بورخس میافتم؛ عنوانی که احمد میرعلایی برای ترجمۀ زیبایش از این داستان برگزیده بود. مردی در برخورد با آدمهای مختلف، در هر یک نشانی مییابد که او را به دیگری میرساند. از آدمی به آدم دیگر میرود، به امید آنکه سرانجام به سرچشمۀ آنچه در آنها دیده برسد. ژیناس هم در هر یک از این آدمها چیزی از بورخس پیدا میکند. اما هر بار که در زندگی یکیشان مکث میکند، قصۀ دیگری برای گفتن پیدا میشود. بورخس در فیلم هم معتصم است و هم، به یک معنا، همان سیمرغ. در تکتک این آدمها میشود چیزی از او دید و در بورخسی که فیلم پیش چشممان میآورد، چیزی از تکتک آنها هست. از خود ژیناس هم. گمان کرده بودم فیلمساز به سراغ نویسندهای رفته که سالها با قصههایش زندگی کرده است. کمکم متوجه شدم فیلم دارد زندگی آدمهایی را هم روایت میکند که با آن قصهها فیلم ساختهاند، دوستی کردهاند و راهشان به هم افتاده است. قرار بود زندگینامۀ بورخس باشد و داشت به زندگینامۀ جمعی بدل میشد که خود ژیناس هم یکی از آنهاست.
اما بورخس را فقط در زندگی این آدمها نمیتوان پیدا کرد. انگار چیزی از او در خود جهان هم پراکنده است؛ در خیابانها و میدانها، در خانهها و اشیای بهجامانده، حتی در جادههایی که شاید هرگز از آنها نگذشته و فقط جایی در نوشتههایش یادی از آنها کرده باشد. ژیناس در جستوجوی بورخس به جهانی قدم میگذارد که نویسنده روزگاری در آن زیسته و با داستانهایش از نو ساخته است. در آدروگه، شهری در نزدیکی بوئنوسآیرس، به سراغ هتلی میرود که دیگر وجود ندارد. در ریکیاویک، پایتخت ایسلند، رد خاطرهای عاشقانه را در هتلی دیگر دنبال میکند و سر از آبفشانهای ایسلند در میآورد. در مرز اروگوئه و برزیل هم مسیر سفری قدیمی را از نو میپیماید. این مکانها هرکدام قصهای از بورخس دارند، اما ژیناس در آنها قصهها و تصویرهای خودش را هم پیدا میکند. یاد موریس بلانشو و نوشتۀ زیبایش دربارۀ بورخس میافتم؛ آنجا که کتاب و جهان چنان در یکدیگر بازتاب مییابند که دیگر بهآسانی نمیتوان میانشان تمایز گذاشت. ناگهان یادم میآید که هوگو سانتیاگو هم فیلمی دربارهٔ بلانشو ساخته بود؛ فیلمی که مدتی پیش دیده بودم و همان وقت به این شباهتها و خویشاوندیها فکر کرده بودم. باز یاد سکوت پیش از باخ پره پورتابیا میافتم، فیلمی که حضور باخ را در صداها و مکانهای جهان، قرنها پس از مرگش، جستوجو میکرد. ژیناس اما گاهی حتی از جستوجو دست میکشد. میماند با مکانها و سکوتهایشان، با لذت تماشای لحظههایی که ظاهراً هیچ اتفاقی در آنها نمیافتد. و ناگهان غروبی که آسمان را به آتش میکشد.
ژیناس نیز مانند گریزباخ فیلمی استثنایی ساخته است. چه فیلمهای متفاوتی و چه فیلمهای مشابهی! هر دو مؤمنانه از لذت قصهگفتن میگویند و به دنبال قصههایی میگردند که در جهان پنهان ماندهاند، اما هرکدام به شیوهای کاملاً متفاوت. گریزباخ با زندگی روزمرۀ آدمهای معمولی سروکار دارد؛ با چهرهها و مکانها و گذشتهای که بهتدریج از دل گفتوگوها و برخوردهایشان بیرون میآید. ژیناس اما جستوجویش را از دستنوشتهها، کتابها، اشیاء و آثار هنری آغاز میکند؛ از نامها و یادها، کلمات و تصاویری که از گذشته بهجا ماندهاند. هر دو به قصههای کارآگاهی علاقه دارند و هر دو در ماجراجوییهایشان تاریخ سینما را هم با خود حمل میکنند. هر دو در گذشته حفاری میکنند تا چیزی از جهان پیش رویشان را کشف کنند. اما همین میل به کشف قصهها، خود به ماجراجویی در امکانات تصویر بدل میشود؛ در نسبت میان گذشته و اکنون، میان آنچه میبینیم و آنچه همچنان از چشممان پنهان میماند. فیلمهایی پر از قصه و درعینحال پر از سکوت و انتظار، پر از تماشا و حفرههایی که پر نمیشوند. و هر دو سرانجام ما را به تحسین وسعت جهانی وا میدارند که هنوز چه چیزها برای دیدن و مکاشفه دارد.
ژیناس سفرش را با مونتکین ادامه میدهد. مردی که در تمام این سفر طولانی دفترها را ورق میزد و برای حدسهای ژیناس مدرک میخواست، حالا خودش یکی از آدمهای قصۀ او شده است. فیلمی که از گور بورخس در ژنو آغاز شده بود، سرانجام در فرای بنتوس، شهری در اروگوئه، توقف میکند. در ملکی که شاید زندگی بورخس، پیش از آنکه خودش چیزی از آن بداند، از همانجا آغاز شده باشد. ژیناس و مونتکین بر سر دوراهی دیگری میایستند، با راههایی که هنوز نرفتهاند و قصههایی که هنوز گفته نشدهاند. ژیناس، درست مثل داستانهای شگفتانگیز (۲۰۰۸)، ما را در آستانۀ ماجرایی دیگر رها میکند. چه کسی میداند، شاید قرار بعدی ما واقعاً با رابرت استیونسن باشد، یکی دیگر از استادان بزرگ قصههای ماجراجویی.

